Vài suy nghĩ về văn hóa văn nghệ dân gian và vấn đề xây dựng nông thôn mới ở Quảng Ninh hiện nay (Phần II)

21/10/2013 11:00
II- Kho tàng Văn hoá, Văn nghê dân gian ở nông thôn Quảng Ninh hết sức phong phú và đặc sắc; có nhiều vùng văn hoá dân gian (VHDG), có vùng văn hoá người Kinh (Việt), vùng văn hóa miền núi, dân tộc thiểu số, vùng văn hóa cư dân biển và ven biển, biên giới

             - Dân số tỉnh Quảng Ninh có trên 1,1 triệu người, có 22 dân tộc anh em cùng sinh sống, trong đó có 6 dân tộc có trên 1.000 nhân khẩu hình thành những cộng đồng còn thể hiện rõ bản sắc dân tộc, trước hết là về ngôn ngữ, phong tục tập quán) gồm: Dân tộc Kinh (Việt) Dao, Tày, Sán Dìu, Sán Chỉ (Sán Chay), Hoa

             - Trong đó người Dao chiếm gần 5% dân số, lại có 2 nhánh: Dao Thanh Y và Dao Thanh Phán. Mỗi nhánh lại có những khác biệt giữa miền Đông và miền Tây (Người Dao Thanh Y ở miền Đông mặc quần đùi, người Dao Thanh Phán ở miền Đông lại đội mũ xếp chồng cao trên đầu, người Dao ở miền Tây không phải như vậy. Trong cộng đồng người Sán Chay cũng có 2 nhánh: Cao Lan và Sán Chỉ …)

         - Vùng nông thôn là cái nôi của Văn hóa Văn nghệ dân gian và có nhiều loại hình Văn hóa Văn nghệ dân gian đặc sắc, đa dạng, bao gồm:

          - Truyện cổ, (trong đó rất phong phú về thần thoại và truyền thuyết): Ca dao, dân ca, tục ngữ, hò, vè, truyện cười, câu đố …

          - Nghệ thuật diễn xướng dân gian: Hát đối, hát giao duyên, (hát đối, hát giảng hát ghẹo, hát gái, hát ví, hát véo, hát chào đường …), hát đám cưới, hát đúm, hát nhà tơ, hát cửa đình, hát chèo, hát tuồng vv…của người Kinh, hát Sli, hát lượm, hát then, tì làu… của người Tày, Nùng) hát Soóng Cọ của người Sán Chay, hát Xình Cô của người Sán Dìu, hát soóng cô của người Dao, hát Sán cố của người Hoa vv và vv…Đi liền với hát còn có nhiều điệu múa, trong đó có múa trong lễ hội cấp sắc của người Dao, múa then của người Tày. Ngoài ra còn có tấu nhạc cụ (trống, kèn)

           - Nghệ thuật kiến trúc và điêu khắc dân gian, gồm:

           Kiến trúc đình, chùa, đền, miếu, nhà thờ tổ họ, lăng, tháp, thành cổ, nhà cổ, ngoài ra còn có nghệ thuật làm tranh thờ (người Dao, Tày, Sán Dìu …)

           - Phong tục, tập quán dân gian cổ truyền, gồm:

           - Phong tục theo vòng đời: Cưới xin, chửa đẻ, trưởng thành, ốm đau, chết, tang ma, cúng giỗ …

           - Phong tục tập quán theo năm: Phong tục tết nguyên đán, các ngày lễ tết, …

           - Phong tục theo nghề:

            + Nghề biển (đóng thuyền, đan lưới, ra khơi, gặp giông bão, được mùa, mất mùa)

          + Nghề nông (trồng trọt, chọn giống, xuống giống, thượng điền, hạ điền…)              

          + Chăn nuôi: chọn con giống, súc vật ốm đau, sinh nở, sát sinh…)

          + Nghề rừng, trồng rừng, khai thác rừng

          + Nghề săn bắt nuông thú,

          + Nghề buôn bán (mở hàng, khai trương, khi ế hàng …)

            -  Nghệ thuật thủ công, mỹ nghệ, gồm:

            + Nghệ thuật thêu, may (đặc biệt là quần áo, trang phục dân tộc)

            + Nghệ thuật làm hàng gốm sứ

            + Nghệ thuật dệt may

            + Nghệ thuật điêu khắc đá, than đá

            + Nghệ thuật đóng thuyền, đan lưới, làm ngư cụ, nông cụ …

            + Nghệ thuật ẩm thực

            + Các món ăn từ hải sản, làm bánh đa, bánh cuốn, nem chạo, bánh gio …

            + Các món ăn các vùng trong bữa lễ tết

            + Các loại bánh của người kinh và các vùng dân tộc thiểu số

            + Tín ngưỡng dân gian và tôn giáo

            + Tục thờ cúng tổ tiên ở các vùng

            + Sự hoà hợp các tôn giáo trong cộng đồng

            + Y dược học dân gian

            + Các vị thuốc từ cây, con ở các vùng

            + Các cách chữa bệnh dân gian

            + Tri thức dân gian

            + Kinh nghiệm đóng các loại thuyền, đan lưới;

            + Kinh nghiệm dự đoán thời tiết theo dân gian;

            + Kinh nghiệm trong nghề đánh bắt cá;

            + Kinh nghiệm chống chọi bão gió, tai nạn

            + Kinh nghiệm trong nghề nông: tìm nguồn nước, dẫn nước, làm phân bón, chọn giống, thời vụ…

            + Kinh nghiệm trong nghề sơn tràng, khai thác lâm thổ sản, đánh bắt nuông thú.

            + Kinh nghiệm trong nghề mỏ vv…

 

           III- Tình hình nghiên cứu, sưu tầm, bảo tồn và phát huy các giá trị văn hoá văn nghệ dân gian vật thể và phi vật thể ở Quảng Ninh nói chung và ở vùng nông thôn nói riêng có những nét nổi bật như sau:

            1- Đã một thời gian dài chưa nhận thức đúng các giá trị của kho tàng văn hoá văn nghệ dân gian không đầy đủ và chưa được đầu từ đúng mức để bảo tồn …

            2- Trong quá trình xoá bỏ các tàn tích thực dân phong kiến, chống mê tín dị đoan đã phá bỏ hầu hết các đình, chùa, miếu, đã không duy trì nhiều phong tục tập quán, nhiều lễ hội, nhiều hát múa dân gian, các nghệ nhân dân gian cũng mai một theo, không có lớp kế tiếp …

           3- Bên cạnh đó, chiến tranh tàn phá, thời tiết và khí hậu nhiệt đới - mưa bão, nóng ẩm sinh mục nát, mối mọt …đã huỷ hoại nhiều hiện vật quý hiếm …

           4- Từ thời kỳ Đảng ta thực hiện công cuộc đổi mới (1986) nhất là những năm 1990 trở lại đây, sau khi có Nghị quyết TW5, khoá VIII, di sản VHDG ngày được đánh giá đúng mức hơn, đầu tư cho nghiên cứu, sưu tầm, bảo tồn và phát huy ngày càng được tăng cường, ở tỉnh Quảng Ninh nét nổi lên là:

          - Kiểm kê các tài sản văn hoá, các di sản văn hoá vật thể và phi vật thể được tập trung làm ở cấp tỉnh và cơ sở, riêng về Văn nghệ dân gian qua kiểm kê đã có gần 200 loại hình Văn hóa Văn nghệ dân gian khác nhau

           - Xếp hạng các di tích, danh thắng tiêu biểu được công nhận ở cấp Quốc gia và cấp tỉnh

           - Đã chú trọng nghiên cứu, bảo tồn, tôn tạo các di tích trọng điểm, di tích đặc biệt, như với Yên Tử (Uông Bí), Bạch Đằng (Quảng Yên), Khu Di tích nhà Trần ở Đông Triều. Tuy nhiên vẫn còn nhiều nơi chưa được đầu tư đúng mức

           - Bảo tàng Quảng Ninh đã có rất nhiều công trong việc khai quật, khảo cổ và  thu thập hiện vật, tổ chức trưng bày theo chuyên đề, tổ chức các cuộc triển lãm …

          - Đã phục dựng nhiều lễ hội như: Lễ hội Yên Tử, lễ hội Đền Cửa Ông, Lễ hội Bạch Đằng, Lễ hội đình Trà Cổ, Lễ hội Miếu Tiên Công, Lễ hội đền An Sinh, Lễ hội đền thờ Trần Quốc Nghiễn, Lễ hội xuống đồng ở đảo Hà Nam, Lễ hội đình Đầm Hà, Lễ hội đình làng Dạ ở Ba Chẽ, Lễ hội đình Lạc Thanh ở Uông Bí, Lễ hội Vân Đồn ở Quan Lạn …Ngoài ra còn nhiều lễ hội ở làng, xã do dân tự phục dựng

           - Đã nghiên cứu phục dựng được nhiều hội hát, làn điệu hát: Hát đối, hát giao duyên trên thuyền của cư dân làng chài Cửa Vạn (tp Hạ Long), Thắng Lợi (huyện Vân Đồn), hát Then của người Tày (Bình Liêu, Tiên Yên), hát đúm ở đảo Hà Nam (Quảng Yên), Hát Soóng Cọ của người Sán Chỉ, huyện Bình Liêu, Tiên Yên; hát dân ca Dao ở Hoành Bồ, Uông Bí; hát nhà tơ, hát cửa đình ở Vạn Ninh, Trà Cổ, (Móng Cái), Đoàn  Kết (Vân Đồn), Đầm Hà (huyện Đầm Hà) …; một số hội trò chơi dân gian trong lễ hội cũng đã được phục dựng ở nhiều trường học …

        IV- Mấy ý kiến qua sưu tầm, nghiên cứu, bảo tồn và phát huy giá trị Văn hoá Văn nghệ dân gian ở Quảng Ninh và đề xuất gắn VHVNDG với xây dựng nông thôn mới từ nay đến năm 2015 và tầm nhìn đến năm 2020

         1- Ngành Văn hóa, thể thao và Du lịch, Ban vận động xây dựng nông thôn mới cần phối hợp với các Hội chức năng xác định nguồn “tài sản” văn hóa văn nghệ dân gian trên địa bàn toàn tỉnh và xác định các địa bàn trọng điểm về VHVNDG để đề xuất kế hoạch thực hiện trước mắt và lâu dài từng giai đoạn về Văn hoá Văn nghệ dân gian gắn với sự nghiệp phát triển kinh tế, văn hoá, xã hội và du lịch thời kỳ công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước, hội nhập quốc tế và xây dựng nông thôn mới hiện nay

         2- Hoàn thành in, xuất bản bộ tuyển tập Ca dao, dân ca các dân tộc tỉnh Quảng Ninh toàn tập, bao gồm các vùng, miền (Ca dao Vùng Mỏ, Ca dao Vùng biển, Đồng bằng và các dân tộc miền núi …), Văn hóa dân gian vùng biển, biên giới, các dân tộc và in, xuất bản, giới thiệu tập sách Làng văn hóa dân gian tiêu biểu và mô hình xây dựng nông thôn mới ở tỉnh Quảng Ninh

 

        3- Lập dự án thực hiện các chuyên đề:

             - Nghiên cứu, sưu tầm truyện cổ dân tộc Kinh ở Quảng Ninh

             - Nghiên cứu, sưu tầm truyện cổ các dân tộc thiểu số ở Quảng Ninh

             - Nghiên cứu, sưu tầm, bảo tồn, liên hoan dân ca chèo cổ ở Quảng Ninh

             - Liên hoan hát giao duyên, hát đúm và hát dân ca toàn tỉnh

             - Liên hoan Hát nhà tơ, hát múa cửa đình ở Quảng Ninh

             - Liên hoan tiếng hát dân ca các làng nghề Quảng Ninh 

             - Gặp gỡ, giao lưu, tôn vinh nghệ nhân dân gian

             - Liên hoan ẩm thực và thành lập Câu lạc bộ văn hoá ẩm thực Quảng Ninh

             - Lập dự án bảo tồn Nghệ nhân dân gian, nhất là những loại hình đang có nguy cơ mai một cần được làm ngay và đồng thời đề nghị Hội Văn nghệ dân gian Việt Nam (TW) công nhận Danh hiệu Nghệ nhân dân gian Việt Nam để giữ gìn di sản.

        4- Bồi dưỡng kỹ năng nghiên cứu, sưu tầm và truyền dạy để bảo tồn văn hoá dân gian ở địa phương theo kế hoạch cơ bản, dài hạn

        5- Thực hiện Nghị quyết TW 5, khóa VIII của Đảng. Xây dựng nông thôn mới gắn bó chặt chẽ với giữ gìn và phát huy bản sắc văn hoá tiên tiến các dân tộc trong thời kỳ công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước và hội nhập quốc tế, để “hòa nhập, không bị hòa tan” xây dựng tỉnh Quảng Ninh giàu đẹp, an toàn, văn minh; góp phần vào thực hiện mục tiêu: Dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh.

 

 

                                                  Ngày 20 tháng 8 năm 2013

 

                                                     Nguyễn Quang Vinh

                                                Chủ tịch Hội Văn nghệ dân gian Quảng Ninh

 


Tìm kiếm theo chuyên mục - nội dung - ngày tháng

Tin Nóng
Tin tiêu điểm

Lịch công tác trống

Website liên kết
Thống kê truy cập
Hôm nay: 934
Đã truy cập: 2547905